System kaucyjny: bony, oszuści i niejasne przepisy. Co tak naprawdę mówią przepisy i co nas obowiązuje? - MDL Kancelaria Prawna

Minęło już prawie pół roku od wprowadzenia w Polsce systemu kaucyjnego. Mimo to, wciąż zdaje się, że pozostawia on więcej pytań, niż odpowiedzi, a do tego ciągle pojawiają się nowe kwestie wymagające wyjaśnień. Wprowadzenie systemu kaucyjnego w Polsce miało być prostym mechanizmem zwiększającym poziom recyklingu opakowań. W praktyce okazało się jednak, że nowe regulacje rodzą wiele wątpliwości, zarówno po stronie przedsiębiorców, jak i konsumentów.

Z tego artykułu dowiesz się:

Skąd pochodzi system kaucyjny i jakie unijne przepisy stoją za jego wprowadzeniem w Polsce;
Jakie są założenia systemu i jakie cele ma osiągnąć;
Jak wygląda wdrożenie systemu w praktyce – co już działa, a co wciąż sprawia problemy;
Jakie obowiązki system kaucyjny nakłada na sprzedawców i z jakimi kosztami organizacyjnymi muszą się liczyć przedsiębiorcy;
W jakiej formie należy zwracać kaucję konsumentom i czy bon lub voucher jest zgodny z prawem;
Jakie konsekwencje prawne grożą za niedostosowanie się do przepisów lub próby oszustw.

Jakie były założenia systemu kaucyjnego?

System kaucyjny nie jest wymysłem polskiego prawodawcy – to element szerszej europejskiej polityki ograniczania odpadów. Jego wprowadzenie wynika z dyrektywy SUP (Single Use Plastics – plastiki jednokrotnego użytku) uchwalonej przez Unię Europejską w 2019 roku, która zobowiązała państwa członkowskie do osiągnięcia wysokich poziomów selektywnej zbiórki opakowań jednorazowych. Polska, podobnie jak inne kraje UE, musiała dostosować swoje przepisy do tych wymogów.

Głównym celem systemu jest zwiększenie poziomu zbiórki i recyklingu butelek plastikowych oraz szklanych, a także puszek aluminiowych. Zasada działania jest prosta: kupując napój objęty systemem, płacimy kaucję wliczoną w cenę produktu, a następnie odzyskujemy ją po zwrocie pustego opakowania. Co ważne, zwrot jest możliwy bez okazywania paragonu, a jedynym warunkiem jest to, by opakowanie nosiło oznaczenie systemu kaucyjnego i nie było zniszczone – musi nadawać się do recyklingu.

Przypominając, systemem objęte są trzy rodzaje opakowań: plastikowe butelki jednorazowe do 3 litrów, aluminiowe puszki do 1 litra oraz szklane butelki wielorazowe do 1,5 litra. Za puszkę lub butelkę plastikową kaucja wynosi 50 groszy, za szklaną – złotówkę. Obowiązek przyjmowania zwrotów spoczywa na sklepach o powierzchni co najmniej 200 m kw., mniejsze placówki mogą do systemu przystąpić dobrowolnie.

Obietnice a rzeczywistość – jak to wszystko ma działać?

Choć system kaucyjny formalnie ruszył, jego wdrożenie przebiegało stopniowo, a producenci i importerzy wciąż sukcesywnie rozszerzają asortyment objętych nim produktów. To samo dotyczy infrastruktury. Sieć punktów zwrotu wciąż się rozbudowuje, a dostępność butelkomatów jest mocno zróżnicowana w zależności od regionu czy wielkości sklepu.

Równolegle piętrzą się problemy organizacyjne. Przedsiębiorcy wskazują w szczególności na koszty związane z obsługą systemu. Zakup lub dzierżawa butelkomatów, logistyka odbioru opakowań czy przeszkolenie personelu to wydatki, które szczególnie dotkliwie odczuwają mniejsi sprzedawcy. Dochodzą do tego niejasności prawne dotyczące obowiązków poszczególnych punktów sprzedaży, które do dziś nie zostały jednoznacznie rozstrzygnięte.

Z perspektywy konsumentów natomiast największym problemem okazuje się co innego: niesprawne butelkomaty i odmowa przyjmowania opakowań przez obsługę sklepu to najczęściej zgłaszane skargi. Klient, który chce po prostu odzyskać jakąś sumę z tytułu kaucji, nierzadko odbija się od drzwi albo od zepsutego automatu.

System kaucyjny to też nowe możliwości oszustw i cwaniactwa – nie tylko konsumentów.

Polski system kaucyjny działa zaledwie od pół roku, ale zdążył już umożliwić nowe metody na obejście zasad. Jak donoszą różne portale, jedną z prostszych sztuczek jest naklejanie polskich piktogramów kaucyjnych na opakowania nieobjęte systemem – w takim wypadku automat lub sprzedawca przyjmuje je bez podejrzeń, a pieniądze trafiają do kieszeni oszusta. Z kolei w starszych butelkomatach pojawia się specyficzna luka techniczna: skanery są umieszczone poza otworem wrzutowym. Tym samym pozwalają zeskanować kod prawidłowej butelki, a następnie wrzucić do środka zupełnie inne opakowanie. Maszyna naliczy zwrot kaucji, nie wykrywając podmiany.

Stare metody również nie zawodzą – butelkomaty dało się podobno oszukać ,,na sznurek”, przywiązując do butelki np. żyłkę, by po naliczeniu kaucji wyciągnąć ją i użyć wielokrotnie.

Jednak nie jest to jednak kolejna historia z kategorii ,,Polak potrafi” – z podobnymi problemami borykają się kraje z dłuższą tradycją funkcjonowania systemów kaucyjnych. W Niemczech pewien szczególnie zdeterminowany klient skonstruował tunel magnetyczny, dzięki któremu jedna butelka została zeskanowana ponad 1,2 miliona razy, przynosząc mu niemal 190 tysięcy złotych (w przeliczeniu z euro) zysku. Jego konstrukcja nie została jednak szczegółowo opisana, a szkoda – trudno sobie nawet wyobrazić pomysłowość w tym przypadku. Inny przykład przydarzył się w Danii, gdzie hakerzy poszli jeszcze innym tropem i kopiowali bony z butelkomatów, realizując je równocześnie w wielu kasach – wyłudzenia opiewały na setki tysięcy koron.

Kupon pieniądzu nierówny.

Jednak nie tylko konsumenci i klienci kupujący opakowania, które obejmuje system kaucyjny próbują szczęścia z dość ,,kreatywnymi” rozwiązaniami. Jedną z niespodziewanych kontrowersji wokół systemu kaucyjnego okazała się kwestia tego, w jakiej formie powinno się odzyskać pieniądze za kaucję od sklepów. Ustawa początkowo wydaje się nie pozostawiać wątpliwości, że zwrot ma być pieniężny. W praktyce jednak większość dużych sieci handlowych, w tym np. Lidl i Biedronka, zdecydowała się na wydawanie bonów lub voucherów drukowanych przez butelkomat, zamiast wypłacać gotówkę od razu przy automacie. Wywołało to falę konsternacji wśród konsumentów – zamiast pieniędzy, otrzymywali papierowy kupon.

Ministerstwo Klimatu i Środowiska ostatecznie wyjaśniło jednak, że bon jest rozwiązaniem zgodnym z polskim prawem, o ile można go łatwo wymienić na równowartość pieniężną w kasie sklepu. Ustawa o systemie kaucyjnym nie odnosi się wprost do instytucji bonów i nie określa też np. minimalnego ani maksymalnego terminu ich ważności. Ministerstwo ocenia jednak, że bon powinien być ważny co najmniej miesiąc.

Sprawa Lidla jest tu szczególnie ciekawa, bo sieć poszła o krok dalej niż wymaga tego system i oprócz standardowej obsługi opakowań kaucyjnych, Lidl zaproponował własną promocję, w ramach której przyjmuje też butelki i puszki bez znaku kaucyjnego, oferując za nie 10 groszy do wydania w sklepie, jako część kampanii edukacyjnej, mającej zachęcić Polaków do nawyku zwracania opakowań. Nie jest to jednak część systemu kaucyjnego, a element strategii marketingowej tej sieci sklepów (co może dodatkowo zdezorientować ludzi). W tym przypadku jednak bon na zakupy jest jedyną możliwą formą zwrotu, bo opakowania nieobjęte systemem nie uprawniają do kaucji ustawowej.

Jakie kary grożą za nieprzestrzeganie przepisów?

Należy jednak pamiętać, że tego rodzaju pomysłowość ma swoją cenę. Fałszowanie etykiet grozi karą do 5 lat pozbawienia wolności, a wyłudzenie kaucji może zostać zakwalifikowane jako oszustwo zagrożone karą nawet 8 lat więzienia. Są to jednak kary indywidualne, za same próby oszukania systemu przez ludzi.

Konkretne kary tyczą się jednak również samych operatorów systemu kaucyjnego, sklepów zobowiązanych do obsługi systemu kaucyjnego itp. i wynikają bezpośrednio z ustawy wprowadzającej system. Kary wymierza w drodze decyzji właściwy wojewódzki inspektor ochrony środowiska, zgodnie z art. 58 ust. 1 ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi. I tak nieprzyjmowanie pustych opakowań, gdy sklep ma taki obowiązek (czyli przy powierzchni ponad 200 mkw.), zagrożone jest karą od 10 tys. zł do 500 tys. zł. Analogicznych kar należy się spodziewać za niezwracanie kaucji. Z kolei brak w sklepie informacji o systemie kaucyjnym może kosztować od 500 zł do 20 tys. zł.

To, na co zwracają uwagę specjaliści, to bardzo duża rozpiętość stawek. Dokładniejszych wytycznych w ustawie nie ma, nie ma też rozporządzenia ustalającego konkretne stawki w poszczególnych przypadkach.

Podsumowanie

Nietrudno zauważyć, że system kaucyjny od momentu wprowadzenia generuje ciągłe problemy. Jest to o tyle przykre, że choć sam system jest słuszny w swoich założeniach, to jednak nieporadność w jego wprowadzeniu i funkcjonowaniu może uzyskać odmienne skutki i wręcz zniechęcić ludzi do procesów związanych z ochroną środowiska. Niejasne przepisy, rosnące obowiązki dla przedsiębiorców i pierwsze próby nadużyć pokazują, że samo wprowadzenie regulacji to dopiero początek drogi. Dla sprzedawców kluczowe jest, by na bieżąco śledzić zmiany i zadbać o właściwą obsługę prawną, zanim ewentualne błędy zamienią się w kosztowne konsekwencje.

W czym możemy Ci pomóc?

Jako Kancelaria specjalizująca się w obsłudze przedsiębiorców i wsparciu w zgodnym z prawem funkcjonowaniem na rynku:

analizujemy obowiązki spoczywające na Twojej firmie i pomagamy dostosować działalność do wymogów prawnych;
weryfikujemy i negocjujemy warunki umów, dbając o to, by były korzystne i bezpieczne dla Twojego przedsiębiorstwa;
reprezentujemy przedsiębiorców w postępowaniach kontrolnych oraz wspieramy w odwołaniach od decyzji nakładających kary;

FAQ

Czy sklep może zwrócić kaucję w formie bonu lub vouchera zamiast gotówki?

Tak, pod warunkiem że bon można łatwo wymienić na gotówkę w kasie sklepu, bez konieczności dokonywania zakupów. Ministerstwo Klimatu i Środowiska potwierdziło, że takie rozwiązanie jest zgodne z polskim prawem. Sklep nie może jednak uzależniać wypłaty od transakcji zakupowej.

Czy każdy sklep ma obowiązek przyjmowania pustych opakowań?

Nie. Obowiązek odbioru opakowań objętych systemem kaucyjnym spoczywa wyłącznie na sklepach o powierzchni co najmniej 200 m kw. Mniejsze placówki mogą przystąpić do systemu dobrowolnie.

Jakie kary grożą za próby oszukania systemu?

Wyłudzenie kaucji może zostać zakwalifikowane jako oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego, zagrożone karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Za fałszowanie etykiet kaucyjnych grozi z kolei od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności na podstawie art. 270 § 1 KK.

Skontaktuj się z nami za pomocą poniższego formularza kontaktowego: