Od wielu miesięcy obserwujemy, jak ustawodawca – w tym regulator środowiskowy – przygotowuje się do wdrożenia jednej z największych zmian w polskim systemie gospodarki odpadami ostatnich lat. Mowa oczywiście o systemie kaucyjnym, który według obecnych założeń – ma zacząć obowiązywać 1 października 2025 r.
Dla prawnika zajmującego się regulacjami środowiskowymi, compliance lub obsługą firm z branży spożywczej, logistycznej czy handlowej, to temat, który – mimo że „śmieciowy” – wymaga zupełnie poważnego podejścia. Dlaczego? Bo system kaucyjny to nie tylko kwestia recyklingu, ale cały zestaw obowiązków administracyjnoprawnych, cywilnoprawnych, a nawet podatkowych. Krótko mówiąc: kto go zlekceważy, może obudzić się z ręką w opakowaniu.
Co właściwie wprowadzono?
System kaucyjny w ujęciu prawnym jest to rozwiązanie, które polega na doliczeniu do ceny napoju w butelce lub puszce określonej kaucji, którą konsument może odzyskać oddając puste opakowanie do sklepu lub automatu. Z punktu widzenia ustawy z dnia 13 czerwca 2013 r. o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1606) – mamy do czynienia z obowiązkowym systemem rozszerzonej odpowiedzialności producenta (EPR – extended producent responsibility). W praktyce oznacza to, że wprowadzający napoje w określonych opakowaniach muszą nie tylko fizycznie je zebrać, ale także sfinansować ich odbiór, zapewnić infrastrukturę i prowadzić odpowiednią ewidencję.
W każdej gminie zostanie utworzony co najmniej jeden stacjonarny punkt odbierania opakowań i odpadów opakowaniowych objętych systemem kaucyjnym.
Podstawy prawne systemu kaucyjnego
System kaucyjny stanowi element szerszych działań legislacyjnych podejmowanych przez Unię Europejską w ramach polityki zrównoważonego rozwoju i gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ).
Kluczowym aktem prawa wspólnotowego, który zobowiązał Polskę do wdrożenia takiego systemu, jest Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/904 z dnia 5 czerwca 2019 r. w sprawie ograniczenia wpływu niektórych produktów z tworzyw sztucznych na środowisko (Dz. Urz. UE L 155 z 12.06.2019, str. 1). Ta sama regulacja prawna wprowadziła np. obowiązek ograniczenia tzw. luźnych korków przy butelkach, które już od ponad roku nam towarzyszą.
Zgodnie z art. 9 ust. 1 lit. i) dyrektywy 2019/904, państwa członkowskie są zobowiązane do zapewnienia, by do 2029 r. co najmniej 90% butelek z tworzyw sztucznych na napoje było zbieranych selektywnie, najlepiej poprzez systemy kaucyjne lub inne instrumenty ekonomiczne.
Na poziomie krajowym wdrożenie tych przepisów zapewnia:
– ustawa z dnia 13 lipca 2023 r. o zmianie ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2023 poz. 1852), która znowelizowała,
– ustawę z dnia 13 czerwca 2013 r. o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1606).
Obowiązki podmiotów gospodarczych
Wprowadzenie systemu kaucyjnego oznacza dla przedsiębiorców szereg nowych obowiązków. Dotyczą one w szczególności sklepów i hurtowni sprzedających napoje w opakowaniach objętych systemem, a także producentów i importerów takich produktów. To, jakie konkretnie obowiązki musi spełnić przedsiębiorca zależy głównie od wielkości powierzchni sprzedaży punktu oraz rodzaju sprzedawanych opakowań (produktów).
Sklepy i hurtownie o powierzchni do 200 m2
Jeżeli przedsiębiorca prowadzi jednostkę handlu detalicznego lub hurtowego o powierzchni sprzedaży nie większej niż 200 m² i oferuje produkty w opakowaniach objętych systemem kaucyjnym, to:
Dla butelek plastikowych i puszek ma obowiązek pobierania kaucji. Może – ale nie musi – przyjmować opakowania z powrotem oraz zwracać kaucję.
Dla szklanych butelek wielokrotnego użytku jest zobowiązany nie tylko do pobierania, ale również do zwrotu kaucji i odbioru pustych butelek.
Sklepy i hurtownie o powierzchni powyżej 200 m2
W przypadku większych placówek – czyli powyżej 200 m² – obowiązki są szersze. Przedsiębiorcy zobowiązani są do:
– pobierania i zwracania kaucji,
– zbierania puste opakowań i odpadów opakowaniowych po napojach objętych systemem kaucyjnym.
W odróżnieniu od mniejszych sklepów, tutaj nie ma możliwości wyboru – wszystkie te elementy są obowiązkowe. Podobnie jak w przypadku mniejszych jednostek, musisz także zawrzeć umowę z każdym operatorem, który się do Ciebie zgłosi.
Sklep detaliczny o powierzchni powyżej 2000 m2
Jeżeli prowadzisz jednostkę handlu detalicznego o powierzchni sprzedaży powyżej 2000 m², to oprócz obowiązków wynikających z systemu kaucyjnego, dochodzi nowy obowiązek: prowadzenie selektywnej zbiórki odpadów opakowaniowych po produktach, które znajdują się w ofercie handlowej tej jednostki – z wyłączeniem opakowań objętych systemem kaucyjnym. Zbiórka ta jest organizowana na własny koszt, zgodnie z rodzajami materiałów, z których wykonane są opakowania.
Oznakowanie systemu kaucyjnego na produktach i zwrot kaucji
Produkty objęte systemem będą musiały być oznakowane logotypem systemu kaucyjnego. Tylko takie produkty będą objęte mechanizmem kaucji. Logotyp ten musi być umieszczony w sposób trwały i czytelny, a także zgodny z wytycznymi zawartymi w ustawie o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi z dnia 13 czerwca 2024 roku oraz rozporządzeniach.Co ważne, kaucja zostaje doliczona do ceny napoju dopiero przy kasie, do produktów odpowiednio oznakowanych logotypem systemu kaucyjnego.
W przypadku produktów bez oznakowania – kaucja nie będzie pobierana, a produkt nie będzie objęty zwrotem opakowania.
Logotyp systemu kaucyjnego znajduje się w załączniku nr 4 do ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi z dnia 13 czerwca 2024 roku.
Cena kaucji – ile wynosi i jak jest ustalana?
Wysokość kaucji za jedno opakowanie została określona w Rozporządzeniu Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 8 lipca 2024 r. w sprawie wysokości kaucji dla poszczególnych rodzajów opakowań objętych systemem kaucyjnym (Dz.U. 2024 poz. 1046), na podstawie ustawy z dnia 13 czerwca 2013 r. o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 927) i wynosi:
– 0,50 zł za butelki jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych na napoje o pojemności do 3 litrów (w tym zakrętki i wieczka z tworzyw sztucznych), z wyłączeniem butelek szklanych lub metalowych, których zakrętki i wieczka są wykonane z tworzyw sztucznych,
– 0,50 zł za puszki metalowe o pojemności do 1 litra,
– 1,00 zł za butelki szklane wielokrotnego użytku o pojemności do 1,5 litra.
Kto jest operatorem systemu kaucyjnego i jak go wybrać?
Operatorem systemu kaucyjnego jest podmiot, który w imieniu wprowadzających produkty na rynek realizuje obowiązki związane z systemem kaucyjnym, w tym: organizuje odbiór opakowań, prowadzi ewidencję, rozlicza kaucje i zarządza całą infrastrukturą zwrotu.
Aby działać jako operator, podmiot musi m.in.:
– posiadać odpowiednie zaplecze logistyczne i techniczne do odbioru i transportu opakowań,
– prowadzić system ewidencji, rozliczeń i raportowania,
– być wpisanym do Rejestru BDO jako operator systemu kaucyjnego.
Sklepy i hurtownie zobowiązane do udziału w systemie muszą zawrzeć umowę z co najmniej jednym operatorem, jeżeli są objęte obowiązkiem zwrotu opakowań i pobierania kaucji. Odmowa zawarcia umowy może zostać uznana za naruszenie przepisów i skutkować sankcjami administracyjnymi.
Na operatorze kaucyjnym ciążą obowiązki takie jak:
- prowadzenie ewidencji w formie papierowej lub elektronicznej, zawierającej informacje o liczbie, pojemności i masie odebranych opakowań oraz powstałych z nich odpadów od jednostek handlu detalicznego, hurtowego i innych punktów zbierających opakowania objęte systemem kaucyjnym, z podziałem na poszczególne jednostki i punkty;
- przechowywanie prowadzonej ewidencji przez okres 5 lat, liczony od pierwszego dnia roku kalendarzowego następującego po roku, którego dane dotyczą;
- składanie rocznych sprawozdań za poprzedni rok kalendarzowy za pośrednictwem indywidualnego konta w systemie BDO, zawierających szczegółowe informacje o odebranych i zagospodarowanych odpadach opakowaniowych, w terminie do 15 marca każdego roku;
- sporządzanie i przekazywanie rocznych sprawozdań o odebranych odpadach opakowaniowych właściwym organom samorządowym (wójtowi, burmistrzowi, prezydentowi miasta, związkowi międzygminnemu lub metropolitalnemu) do 31 stycznia za poprzedni rok kalendarzowy;
- przechowywanie sprawozdań przez okres 5 lat, liczony od pierwszego dnia roku kalendarzowego następującego po roku, którego sprawozdania dotyczą.
Kary za niestosowanie przepisów ustawy
Zgodnie z art. 58 ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi z dnia 13 czerwca 2024 roku, niewywiązywanie się z obowiązków wynikających z systemu kaucyjnego może skutkować:
– karą pieniężną do 750 000 zł,
– odpowiedzialnością administracyjną i cywilną (np. za niedostarczenie danych do operatora systemu),
– dodatkowymi konsekwencjami w ramach kontroli Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska, Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, a także Krajowej Administracji Skarbowej.
W przypadku braku ewidencji lub niezgodnego pobierania kaucji mogą zostać nałożone sankcje na podstawie przepisów podatkowych i karnych skarbowych.
Dowiedz się więcej o Dyrektywie SUP (Single-Use Plastics):
W czym możemy pomóc Ci pomóc?
Nasza kancelaria wspiera przedsiębiorców w przygotowaniach do wdrożenia systemu kaucyjnego, oferując:
- analizę obowiązków prawnych wynikających z ustawy,
- przygotowanie dokumentacji i procedur wewnętrznych,
- opiniowanie i negocjowanie umów z operatorami systemu,
- doradztwo w zakresie oznakowania produktów i współpracy z producentami,
- opracowanie regulaminów i instrukcji dla punktów sprzedaży,
- reprezentację podczas kontroli GIOŚ, UOKiK i KAS,
- szkolenia dla zespołów compliance, handlu i logistyki.
Skontaktuj się z nami, aby uzyskać indywidualne wsparcie.
